Na weken aftellen is het eindelijk vakantie. Tijd om uit te rusten, zou je denken. Toch komen veel mensen juist vermoeider of gestrester thuis dan ze vertrokken. Lange autoritten, hoge verwachtingen en dagenlang dicht op elkaar zitten kunnen juist zorgen voor irritaties, vermoeidheid en stress. Hoe komt het dat een vakantie, die bedoeld is om op te laden, voor zoveel mensen juist spanning oplevert?

Behoefte aan vakantie

Bijna acht op de tien Nederlanders ging vorig jaar minstens één keer op vakantie, blijkt uit cijfers van het CBS. Voor veel mensen is vakantie hét moment om afstand te nemen van de drukte van alledag. Dat is misschien wel belangrijker dan ooit. Volgens de ANWB zegt bijna de helft van de Nederlanders door de onrust in de wereld extra behoefte te hebben aan vakantie.

Toch merken psychologen dat juist de eerste vakantiedagen vaak lastig zijn. Ontwikkelingspsycholoog en systeemtherapeut Steven Pont ziet dat regelmatig terug: "Tijdens een vakantie valt je vaste ritme weg. Normaal heb je onderweg naar je werk, tijdens het sporten of op andere momenten even tijd voor jezelf. Op vakantie ben je ineens de hele dag bij elkaar." Volgens Pont lopen daardoor irritaties sneller op, zeker als de verwachtingen van de vakantie hoog zijn. Dat zien therapeuten ook in de praktijk.

Je kunt spanningen niet meer ontwijken

Dat herkent systeemspecialist Kim Bosman uit Coevorden, die mensen begeleidt bij relatie- en gezinsproblemen. Zij ziet na vakanties en feestdagen ieder jaar meer mensen die hulp zoeken. "Mensen leven lang naar hun vakantie toe. Ze hopen dat ze kunnen opladen en dat alles gezellig wordt. Maar als er al spanning is, persoonlijk of binnen een relatie, dan verdwijnt die niet vanzelf."

Volgens Bosman zorgt het dagelijkse leven er normaal gesproken juist voor dat mensen elkaar niet voortdurend zien. Werk, school, sport en andere afspraken bieden afleiding. "Tijdens een vakantie valt die afleiding weg. Je zit veel dichter op elkaars lip. Dan lukt het minder goed om spanningen te vermijden." Voor ouders kan dat extra intensief zijn. Kinderen zijn de hele dag thuis, vragen aandacht en reageren op de sfeer in huis. "Kinderen zijn eigenlijk een spiegel. Als er spanning is bij ouders, zie je dat vaak terug in het gedrag van kinderen.

Onderlinge spanningen tussen ouders kunnen bij kinderen zorgen voor ander gedrag en dit kan een extra belasting voor ouders met zich meebrengen." Volgens Bosman vertellen juist de mensen die het dichtst bij je staan ook het meeste over jezelf. "De belangrijkste relaties, zoals die met je partner of je kinderen, zijn heel waardevol, maar ook kwetsbaar. Juist de mensen van wie je het meest houdt, raken ook het makkelijkst je pijnpunten."

Je hoofd staat nog steeds 'aan'

ACT-therapeut Mariska Schutrups uit Emmen begeleidt mensen die vastlopen door stress, piekergedachten en lastige gevoelens. Zij ziet in haar praktijk dat ontspannen tijdens een vakantie lang niet voor iedereen vanzelfsprekend is.Volgens Schutrups denken veel mensen dat ontspanning vanzelf komt zodra de vakantie begint. In de praktijk werkt dat vaak anders. "Ze komen vaak in een ritme en structuur waarin ze 'aan' staan en zijn daaraan gewend. Ontspanning past daar niet in. Als er dan ineens tijd is voor ontspanning, is dat onwennig of bijna oncomfortabel. Verveling slaat toe en mensen zoeken afleiding om toch maar iets te doen. Vaak iets wat nuttig is."

Volgens Schutrups ontstaan zulke patronen vaak al vroeg. Mensen raken gewend om te presteren, bezig te zijn of te voldoen aan verwachtingen. "Dat kost ongemerkt veel inspanning. Daardoor is ontspannen voor veel mensen moeilijker dan ze denken."

Ook de verwachtingen rondom vakantie spelen volgens haar een grote rol: "We willen vaak alles halen uit die paar weken waarin we vrij zijn. We associëren vakantie met de mooiste tijd van het leven." Sociale media versterken dat beeld volgens haar alleen maar. "Alles wordt zichtbaar gemaakt. En alles lijkt mogelijk. Dus ook die droomvakanties."

Negatieve gevoelens gaan niet op vakantie

Volgens Schutrups proberen veel mensen negatieve gevoelens tijdens hun vakantie weg te drukken. "Blij, vrolijk en gelukkig, dat willen mensen graag zijn. En tijdens de vakantie komt dat natuurlijk helemaal niet uit. Maar negatieve gevoelens onderdrukken werkt averechts. Het komt vaak juist dubbel zo hard terug."

Dat verklaart volgens haar ook waarom veel mensen juist de eerste vakantiedagen onrust ervaren. "Vanuit het knopje 'aan' schakel je terug naar 'rustiger aan'. Je komt uit je structuur en je dagelijkse ritme. Dat voelt oncomfortabel als je bepaalde patronen gewend bent."

Begrip en verbondenheid

Wie maandenlang veel van zichzelf heeft gevraagd, is volgens haar ook niet vanzelf uitgerust na twee weken vakantie. "Als mensen tijdens lange werkperiodes veel van zichzelf vragen, dan heb je aan twee weken vakantie niet voldoende om de emmer leeg te laten lopen. Er zijn wat druppels uit, maar het kost tijd om echt op te laden."

Bosman denkt dat het helpt om niet te verwachten dat een ander vanzelf aanvoelt wat je nodig hebt. "Vertel eerlijk wat er in je omgaat, spreek vanuit jezelf en neem zelf verantwoordelijkheid voor wat je nodig hebt", zegt ze. Volgens Bosman zorgt dat juist voor meer begrip en verbondenheid. "Door je open en kwetsbaar op te stellen, vergroot je de kans dat de ander je beter begrijpt en dat jullie je meer met elkaar verbonden voelen."

Ook Schutrups benadrukt dat je jezelf kunt helpen door bewust terug te keren naar het moment. "Gedachten brengen je naar het verleden of naar de toekomst. Je zintuigen registreren juist het nu. Kijk om je heen, luister, ruik, proef en voel wat er te voelen is. Je ademhaling is daarbij een mooi ankerpunt."