De gemeente Coevorden en de politie hebben er bewust voor gekozen om geen extra agenten in te zetten tijdens de ongeregeldheden in de wijk Tuindorp, vorig jaar juli. Extra inzet zou hebben betekend dat reguliere politietaken onder druk zouden komen. De gemeente besloot na een week onrust af te zien van een opvang voor veertien minderjarige statushouders in de wijk. Deskundigen zijn kritisch op de gang van zaken.

Burgemeester Renze Bergsma gaf aan de veiligheid van de op te vangen meisjes niet te kunnen garanderen en daarom de plannen terug te draaien. Het dilemma over langdurige politie-inzet speelde daarbij een rol, blijkt nu uit documenten die in het bezit zijn van RTV Drenthe.

In een vertrouwelijke memo schrijft de provincie Drenthe over de directe aanleiding voor het besluit om de opvang niet door te laten gaan. Volgens de provincie was dat 'enkele ernstige ordeverstoringen in de dagen daarvoor, waardoor de veiligheid op de betreffende locatie niet langer kon worden gegarandeerd'. Een ambtenaar van de gemeente Coevorden reageert dat die omschrijving onvolledig is. Ook de politiecapaciteit en het mogelijk verder escaleren van de situatie speelden mee.

"Zo moest de politiecapaciteit voor het weekend nog worden geregeld en uit andere eenheden worden gehaald. Ook waren er signalen dat de situatie verder zou escaleren (mogelijk met gebruik van zwaar vuurwerk en brandstichting van het betreffende pand). In het achterhoofd houdend dat het doel was het veilig plaatsen van veertien minderjarige meisjes, was dit niet haalbaar", schrijft de ambtenaar.

Noodverordening

Van 2 tot en met 7 juli gold er een noodverordening in Tuindorp vanwege onrust rondom de komst van een opvangcentrum voor minderjarige statushouders. Er was een verbod op het meenemen van brandbare materialen én op het dragen van voorwerpen die als wapen kunnen worden gebruikt. Potentiële ordeverstoorders mochten niet meer in de wijk komen.

Coevorden was van plan om in te grijpen. In een chatbericht schreef de burgemeester op 2 juli aan wethouders en ambtenaren van plan te zijn om eventuele relschoppers aan te zullen pakken.

"Maar er zijn ook serieuze signalen van nieuwe voorbereidingen van (zware) ongeregeldheden. Ik heb daarom na afstemming met de driehoek besloten om preventief een noodverordening af te kondigen. Het is helaas noodzakelijk. We gaan dus ook stevig optreden met politie en eventueel ME als daar aanleiding voor is", schreef Bergsma.

Handhaving bleef uit

Toch kwamen er na het afkondigen van de verordening nog mensen samen. Er werden op een grasveld spullen verzameld en in brand gestoken. De Mobiele Eenheid stond een paar straten verderop klaar, maar kwam pas in actie toen het vuur brandde. ME'ers gingen met de brandweer de wijk in, zodat die de brand veilig kon blussen.

Ondertussen waren er tekenen dat de situatie uit de hand zou kunnen lopen. "Daarnaast was de kans op zwaardere escalaties, met grotere risico's op gewonden reëel", schrijft een ambtenaar van de gemeente.

Onder druk van de protesten maakte burgemeester Renze Bergsma op 4 juli bekend dat de opvang er niet meer zou komen. In de dagen ervoor zetten demonstranten auto's en aanhangers in brand, bekogelden ze politieagenten met eieren en uitten ze dreigementen aan het adres van de toekomstige opvang. Uiteindelijk is er niemand vervolgd voor de onrust in Tuindorp.

'Gevaarlijk precedent'

Nu blijkt dat de burgemeester te maken had met een dilemma rondom de beschikbare politiecapaciteit. Het blijft onduidelijk of dat de doorslag gaf. Wel schept het besluit van Coevorden een gevaarlijk precedent, zegt Marcel Boogers, bijzonder hoogleraar democratie aan de Universiteit Utrecht.

Boogers: "Een besluit van een democratische meerderheid delft dan het onderspit ten opzichte van een gewelddadige minderheid. Anderen overwegen nu misschien ook wel om geweld te gebruiken wanneer ze hun zin niet krijgen. Dat is niet wat je wil in een democratie."

Dat de politie nauwelijks ingreep is merkwaardig, vindt politiewetenschapper Jaap Timmer van de Vrije Universiteit Amsterdam. "Die noodverordening is er niet voor niets. Als je dan niet handhaaft, kan iedereen al het beleid gewoon frustreren. Dat is natuurlijk niet de bedoeling", zegt Timmer. Dat er na afloop van de gewelddadige demonstraties niemand is aangehouden is volgens Timmer ook frustrerend. "Dan geef je de boodschap: ga je gang maar, want het heeft toch geen consequenties."

Inzet kost agenten

De noodverordening had tot 10 juli moeten gelden, maar al snel kwam er twijfel of de politie wel genoeg agenten had om die te handhaven. "Ook was het de vraag of er voor het weekend überhaupt voldoende capaciteit kon worden vrijgemaakt voor het handhaven van de noodverordening", schrijft een gemeenteambtenaar. Het blijft onduidelijk of Coevorden een verzoek heeft ingediend voor meer politie-inzet.

Waarschijnlijk hadden er agenten uit andere delen van het land moeten komen, meent Timmer. "Als de eenheid waar een zaak speelt niet voldoende capaciteit heeft voor de duur van de actie, dan vraag je bijstand bij andere eenheden. Die leveren dan de bijstand aan de mobiele eenheid."

ME'ers zijn politieagenten die een extra opleiding hebben gedaan om ingezet te kunnen worden voor de handhaving van de openbare orde. Inzet van de mobiele eenheid gaat dus wel ten koste van ander politiewerk, zoals opsporing van strafbare feiten. Timmer: "Die uren kunnen ze niet werken als wijkagent of rechercheur. Anderen moeten dat werk dan weer overnemen en dat is wel eindig."

Politie had kunnen opschalen

Een woordvoerder van de politie laat weten dat er destijds dilemma's zijn geschetst ten aanzien van de beschikbare politiecapaciteit. Voor het handhaven van de noodverordening hadden roosters van agenten moeten worden omgegooid en dat legt druk op andere politietaken. Als de situatie daarom vraagt, krijgt de politie dat volgens de woordvoerder altijd voor elkaar. "De capaciteit an sich is daarbij niet het dilemma. Wel dat dat niet per direct beschikbaar is."

Dat botst met de lezing van de gemeenteambtenaar dat er twijfels waren over het vrijmaken van capaciteit. Er is hoe dan ook niet opgeschaald met agenten, volgens de politie mede om de situatie te kalmeren. "Hiernaast speelt natuurlijk ook het politieke dilemma een rol dat langdurige en zichtbare ME-inzet in een wijk niet een duurzame oplossing is voor het herstellen van rust", zegt de politiewoordvoerder.

De politie reageert niet op vragen van RTV Drenthe over het uitblijven van aanhoudingen, ondanks een duidelijke overtreding van de noodverordening. Ook gaat de woordvoerder niet in op de vraag waarom de veiligheid van de jeugdige statushouders niet kon worden gewaarborgd.

NAVO-top

Politiedeskundige Timmer kan zich wel voorstellen dat er rond de onrust in Coevorden minder agenten beschikbaar waren, vanwege de NAVO-top in Den Haag een week eerder. Uit het hele land werden daarvoor enorme hoeveelheden agenten opgetrommeld om extra te werken.

"Maar het is niet gezegd dat dat een gegronde reden is om niet naar Coevorden te komen. Het principe is: de rechtstaat gaat voor alles. Dan kun je niet zomaar zeggen dat het even niet uitkomt en je dus het democratische proces maar laat lopen."

Dilemma voor burgemeester

Democratiedeskundige Boogers wil burgemeester Bergsma enigszins vrijpleiten wat betreft het uiteindelijk doorhalen van de opvang. "Hij is wel verantwoordelijk voor de openbare orde, maar je hebt de politie niet aan een touwtje. Als kleine gemeente sta je er dan alleen voor."

Boogers richt zijn kritiek meer op de Rijksoverheid. Die had volgens hem meer kunnen doen om Coevorden te helpen. "De overheid heeft de mond vol van weerbaar bestuur, maar dan moet je ook met politiecapaciteit over de brug komen en lokale bestuurders fanatiek ondersteunen."

Het negatieve asielbeleid van het vorige kabinet hielp ook niet mee. Asielminister Marjolein Faber (PVV) stak niet onder stoelen of banken volledig tegen de opvang van asielzoekers te zijn. Uit die hoek viel volgens Boogers dus weinig hulp te verwachten. "Dat kabinet gaf wisselende signalen af. Aan de ene kant de spreidingswet snel intrekken, maar wel handhaven. Dan geef je twee signalen af waar het lokale bestuur niets mee kan. Daarom wil ik ook wel een beetje opkomen voor de burgemeester."

De gemeente Coevorden is herhaaldelijk gevraagd om een nadere toelichting, maar wil niet reageren op vragen over de keuzes die zijn gemaakt rondom de onrust in Tuindorp.