Er zijn misdaden die de geschiedenis ingaan. En er zijn misdaden die vooral de lachspieren beroeren. Wat zich op den avond van 13 februari 1883 te Nieuw-Amsterdam afspeelde, behoort zonder twijfel tot die laatste categorie — al waren de betrokken heeren destijds vermoedelijk minder geneigd tot schaterlachen.

In de bovenkamer van herberg Akkerman had zich een gezelschap verzameld dat men bezwaarlijk van lichtzinnigheid kan betichten: een dominee, twee schoolhoofden en een veenbaas. Geen revolutionairen, geen nachtbrakers, maar keurige burgers die zich wijdden aan het verheffende werk van een leesgezelschap met den veelzeggenden naam “Tot nut en genoegen”. Men zou denken: wie dáár gevaar in ziet, zoekt spoken bij klaarlichte dag.

En toch — het noodlot had andere plannen.
De klok naderde tien uur.

Nu moet men weten dat in die dagen de wet streng doch rechtvaardig bepaalde dat men zich na tienen niet langer in een gelagkamer ophouden mocht. Waarom? Dat bleef vermoedelijk even duister als de Drentse veengronden bij nacht, maar regels zijn regels, en regels dienen nageleefd — al is het met het fanatisme van een pas benoemde veldwachter.

En daar verschijnt hij ten tonele: Broer Vos, onbezoldigd rijksveldwachter, maar des te rijker aan plichtsbesef. Als een wachter der tijd zelf beklimt hij de trap, het hoofd vooruit, de wet in de hand en — belangrijker nog — een horloge dat blijkbaar sneller liep dan dat der aanwezigen.

“Het is over tienen,” verklaart hij plechtig.

De heeren kijken op hun uurwerken.
“Het is nog geen tienen,” verklaren zij even plechtig.

En daar, waarde lezer, ontstaat een conflict van het hoogste niveau: niet tussen goed en kwaad, maar tussen minuten en seconden.

Men zou verwachten dat gezond verstand de overhand zou krijgen. Dat men zou zeggen: “Ach, laten wij het op een verschil van inzicht houden en een kop koffie drinken.” Maar neen — het recht moest zijn loop hebben. Proces-verbaal werd opgemaakt. De misdaad vastgelegd. De geschiedenis in gang gezet.

Maanden gingen voorbij. De rust keerde weder. Totdat — als een bliksem bij helderen hemel — de dagvaarding verscheen. De heeren moesten zich verantwoorden voor hun wandaad: het zich bevinden in een bovenkamer… omstreeks tien uur en twintig minuten.

Het Kantongerecht te Emmen boog zich ernstig over deze zaak van gewicht. Men hoorde verklaringen, men woog minuten, men mat seconden. En de officier van justitie, ongetwijfeld met de plechtigheid die de zaak vereiste, eiste twee gulden boete. Twee gulden! Een bedrag dat, hoewel niet wereldschokkend, toch zwaar moet hebben gedrukt op de schouders van hen die slechts wilden lezen en vergaderen.

De dominee, niet wars van een woord, stelde de vraag die sindsdien als een echo door de geschiedenis klinkt:
“Naar welken tijd hebben wij ons te richten? Naar dien van Broer Vos?”

Een vraag die, tot op den dag van heden, onbeantwoord is gebleven.

Misschien ligt daarin wel de ware les van dit drama. Niet dat men zich na tienen niet in een bovenkamer moet bevinden — al kan dat geen kwaad — maar dat tijd een glibberig begrip is. Dat wat voor den één tien uur is, voor den ander nog maar net geen tien kan zijn. En dat, wanneer ijver het wint van gezond verstand, zelfs de meest onschuldige vergadering kan uitgroeien tot een zaak van nationaal belang.

Laat dit ons tot waarschuwing strekken.

Want waar ergens in Nederland een klok een minuut te snel loopt, daar zou — zo men niet oppast — een nieuwe Broer Vos kunnen opstaan.

En dan is niemand meer veilig.

Lees hier meer: Jan levert je historische streken

Mystieke Verhalen van Zuidoost-Drenthe

Een Reis Door de Tijd. De geschiedenis van Zuidoost-Drenthe reikt ver terug in de tijd. Jan Veenstra uit Coevorden neemt je mee naar de oorsprong van deze regio, waar sporen van prehistorische nederzettingen en oude rituelen nog steeds voelbaar zijn. Van hunebedden tot grafheuvels, elke plek vertelt een verhaal dat weerspiegelt in de ziel van dit land. Elke woensdag lees je op zo34.nl een stukje uit de geschiedenis maar op zijn website vind je nog veel meer!